ΟΜΙΛΙΑ ΑΡΙΣΤΕΑΣ ΤΟΛΙΑ 16.04.2016

 Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΛΑΤΙΝΙΚΩΝ ΣΤΟ ΛΥΚΕΙΟ….ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΜΗΧΑΝΙΣΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ

τῆς Ἀριστέας Σιδέρη - Τόλια*

Μὲ τὴν πεποίθηση ὅτι ἡ παιδεία γενικὰ ἀνήκει στὸ σύστημα μιᾶς συνέχειας, πὼς εἶναι πανανθρώπινο αἴτημα, καὶ ὅτι ὅλα τὰ γνωστικὰ ἀντικείμενα εἶναι ἀλληλοσυμπληρούμενα, προσδοκοῦμε ὁ νέος νὰ ἀναγνωρίζει τὶς καταστάσεις, νὰ κατακτήσει τὴν γνώση γιὰ νὰ μπορέσει νὰ ἀντιμετωπίσει τὴν ζωή. Σὲ αὐτὸν τὸν δρόμο χρειάζεται τὸν ἐκπαιδευτικό, ποὺ πρέπει νὰ ἀφυπνίζει συνειδήσεις, ποὺ πρέπει νὰ στοχεύει στὸ αὔριο τῶν νέων.

Αὐτὴ ἡ διαδικασία δὲν μπορεῖ νὰ γίνεται μεμονωμένα καὶ ἄτακτα, ἀπαιτεῖται ἐκπαιδευτικὸ σύστημα. Ὁ χῶρος τοῦ σχολείου εἶναι αὐτὸς ποὺ κατὰ κύριο λόγο καὶ κατὰ νόμο ἀσκεῖται συστηματικὰ ὁ παιδευτικὸς θεσμὸς ὡς πράξη.

Αὐτὸ σημαίνει ὅτι πρέπει νὰ ἔχουν ἀποσαφηνισθεῖ οἱ προϋποθέσεις τοῦ προγράμματος, ὁ σκοπὸς τῆς διδασκαλίας τοῦ μαθήματος, ἡ ἀναγκαιότης αὐτοῦ καὶ ἡ μέθοδος ποὺ θὰ ἀκολουθηθεῖ γιὰ τὴν προσέγγιση τοῦ διδακτικοῦ ἀγαθοῦ. Ἡ διδασκαλία τῶν κλασικῶν φιλολογιῶν τῆς Ἑλληνικῆς καὶ τῆς Λατινικῆς ἀποσκοπεῖ στὴν γνώση τοῦ ποιοῦ καὶ τῆς ἀξίας τόσον τοῦ ἑλληνικοῦ ὅσον καὶ τοῦ ρωμαϊκοῦ κόσμου. Ἄλλωστε ἡ κατανόηση τοῦ παρόντος ἐκ τοῦ παρελθόντος ἐπιτυγχάνεται μὲ τὴν ἀναζήτηση τῆς ἐσωτερικῆς σύνδεσής τους, ἡ δὲ παρακολούθηση τοῦ πολιτικοῦ καὶ κοινωνικοῦ βίου τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν Ρωμαίων στοχεύει στὴν κατάδειξη τῆς συνεχοῦς ἐπίδρασης ποὺ ἀσκοῦν στὴν σημερινὴ πνευματικὴ ζωή. Ἡ γλῶσσα καὶ ἡ γραμματεία τῶν Ρωμαίων ποὺ διαμορφώθηκαν σταδιακὰ ἀπὸ τὴν γόνιμη ἐπίδραση τῶν Ἑλλήνων, διαδραμάτισε πρωτεύοντα ρόλο στὴν ὕπαρξη ἑνὸς κόσμου, ὁ ὁποῖος μετουσιώθηκε γιὰ νὰ δώσει τὴν ἀρχὴ τοῦ δικοῦ μας σύγχρονου πολιτισμοῦ.

Ἡ λατινικὴ ὡς κλασικὴ γλῶσσα, ἔργο δηλαδὴ συντελεσμένο μὲ ὁριστικὰ ἀποκρυσταλλωμένη μορφή, εἶναι ἡ γλῶσσα στὴν ὁποία ἔχει γραφεὶ ἡ γραμματεία τῶν Ρωμαίων καὶ προσφέρεται γιὰ κάτι περισσότερο ἀπὸ ἁπλὴ ἀναπαραγωγὴ νοημάτων ἢ μηχανικὴ ἀπομνημόνευση γραμματικῶν φαινομένων καὶ ἐξαιρέσεων. Ἐθίζει τὸν διδασκόμενο στὸ νὰ σκέπτεται λογικά, νὰ ἀναπτύσσει τὴν μνήμη, τὴν κρίση καὶ τὴν φαντασία του. Σὲ αὐτὸ συνηγοροῦν ἀφ' ἑνὸς ἡ ἔλλειψη στοιχείων π.χ. ἡ ἀπουσία τοῦ ἄρθρου ποὺ ὁδηγεῖ στὴν ἀνάδειξη τῶν καταλήξεων, ὁ περιορισμὸς στοὺς ρηματικοὺς τύπους κτλ., ἀφ' ἑτέρου ἡ δυνατότητα σύγκρισης τῆς λατινικῆς μὲ τὴν ἑλληνικὴ καὶ περαιτέρω μὲ τὶς νεώτερες γλῶσσες. Ἡ διαδικασία τῆς σύγκρισης προσφέρει ἐπιπλέον γνώση, ἀφοῦ ἡ λατινικὴ παίζει σημαντικὸ ρόλο στὴν ἐκμάθηση τῶν νεωτέρων γλωσσῶν. Αὐτὸ ἐξηγεῖται μὲ τὴν ἐμφάνιση ἤδη ἀπὸ τὸν 1^ον καὶ 2^ον αἰ.μ.Χ. τῶν λατινογενῶν γλωσσῶν, ποὺ μνημονεύονται ὡς χωριστὲς γλῶσσες ἀπὸ τὸν 8^ον αἰ. μ.Χ. Εἰδικότερα ἀναφέρομαι στὴν ἰταλική, γαλλική, ἱσπανική, πορτογαλική, ρουμανική. Αὐτὲς οἱ ρωμανικὲς ἢ νεολατινικὲς γλῶσσες γιὰ νὰ προσεγγιστοῦν ἐπιστημονικὰ προαπαιτεῖται γνώση τῆς λατινικῆς. Ἀλλὰ καὶ ἡ Ἀγγλικὴ ὑπέστη ἰσχυρὴ ἐπίδραση τῆς λατινικῆς, κυρίως τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἀνθρωπισμοῦ μὲ πλῆθος λέξεων λατινικῶν ἢ λατινοποιημένων ἑλληνικῶν, κάτι ποὺ εἶναι ἐμφανὲς στὴν ποιητικὴ γλῶσσα τοῦ 17^ου αἰ. καὶ 18^ου αἰ. γιὰ τὴν κατανόηση καὶ τὴν ἑρμηνεία τῆς ὁποίας ἀπαιτεῖται γνώση τῆς λατινικῆς.

Ἐπίδραση τῆς λατινικῆς παρατηρεῖται καὶ στὶς γλῶσσες τῶν γερμανικῶν λαῶν τόσο στὴν δομὴ ὅσον καὶ στὸ λεξιλόγιο. Κατὰ τὴν διδασκαλία τῆς λατινικῆς οἱ ἐπιχειρούμενες συγκρίσεις μὲ τὴν ἀγγλικὴ ἢ γαλλικὴ βοηθοῦν στὴν κατανόηση τοῦ μηχανισμοῦ τῆς λατινικῆς καὶ δίνουν τὴν εὐκαιρία στοὺς μαθητὲς νὰ βρίσκουν ἢ καλύτερα νὰ ξαναβρίσκουν τὸ λατινικὸ λεξιλόγιο σὲ σύγχρονες γλῶσσες.

Πιὸ ἐνδιαφέρων εἶναι ὁ ρόλος τῆς λατινικῆς ποὺ ὡς γλῶσσα τῶν διανοουμένων τοῦ εὐρωπαϊκοῦ μεσαίωνα ἔγινε ὄχημα τῆς γενικότερης πνευματικῆς ἔκφρασης καὶ ὡς γλῶσσα τῆς Ἐκκλησίας ἐπέζησε τῆς κατάρρευσης τοῦ Δυτικοῦ Ρωμαϊκοῦ κράτους. Οἱ Πατέρες τῆς ἐκκλησίας ἐργάστηκαν ἀκατάπαυστα γιὰ τὴν δογματικὴ θεμελίωση τοῦ Χριστιανισμοῦ, παράγοντας ἀναρίθμητα ἔργα γραμμένα στὴν λατινική.

Σημαντικὸ ρόλο γιὰ τὴν διαμόρφωση τῆς γλώσσας τῆς ἐκκλησίας ἔπαιξε ἡ μετάφραση τῆς Βίβλου Vulgata ἀπὸ τὸν ἅγιο Ἱερώνυμο. Ἡ λατινικὴ μελετᾶται καὶ τὸν 15^ον καὶ 16^ον καὶ μαζί της ὅλη ἡ ρωμαϊκὴ ἀρχαιότητα. Ἄλλωστε μέχρι τὸν 18^ον αἰ. ἡ κρατικοθεωρητικὴ φιλολογία τῆς Εὐρώπης ἦταν ἐν χρήσει μὲ τὴν μορφὴ πονημάτων ἢ διδακτορικῶν διατριβῶν. Ἡ χρήση αὐτὴ περιορίστηκε κατὰ τὸν 19^ον αἰ. στοὺς φιλολογικοὺς κύκλους, σὲ ποιητικοὺς διαγωνισμοὺς καὶ κατὰ τὸν 20^ον αἰ. στὴν γραφὴ διδακτορικῶν διατριβῶν. Αὐτὴ ἡ πορεία τῆς λατινικῆς γλώσσας, ποὺ μέσω τοῦ ρωμαϊκοῦ κράτους πέρασε τὰ ὅρια τῆς ἰταλικῆς χερσονήσου καὶ ἐπεξετάθη σὲ ὅλη τὴν Δύση, πείθει γιὰ τὴν μορφωτική της ἀξία καὶ ἐμπνέει ἐκτίμηση καὶ σεβασμὸ στὸν διδασκόμενο. Ἐπίσης, ἡ λατινικὴ ὑπῆρξε γιὰ αἰῶνες ὄργανο ἐπικοινωνίας σὲ διοικητικό, στρατιωτικὸ καὶ πολιτικὸ ἐπίπεδο. Δεδομένου ὅτι ὑπάρχει ἄμεση σχέση ἔκφρασης καὶ σκέψης, γλώσσας καὶ λογοτεχνίας φαίνεται φυσικὴ ἡ ἀνάγκη νὰ συνειδητοποιήσει ὁ διδασκόμενος τὴν ἀξία καὶ τὴν συμβολὴ τῶν λατινικῶν στὸν εὐρωπαϊκὸ πολιτισμό.

Τὸ ρωμαϊκὸ πνεῦμα πλουτίζοντας καὶ συμπληρώνοντας τὰ δημιουργήματα τῆς ἑλληνικῆς διανόησης εἶναι πολύτιμο ὑπόβαθρο γιὰ τὴν ἀπόκτηση εὐρείας καλλιέργειας.

Ζητούμενο τῆς διδασκαλίας τῶν λατινικῶν εἶναι καὶ ἡ ἀξιοποίηση τῆς μορφωτικῆς δύναμης τοῦ ρωμαϊκοῦ κόσμου ἀπὸ τὸν σύγχρονο ἄνθρωπο.

Ἀφετηρία γιὰ τὴν ἀνάδειξη τῆς μορφωτικῆς ἀξίας τοῦ ρωμαϊκοῦ πολιτισμοῦ εἶναι τὸ σχολεῖο. Στὴν δευτεροβάθμια ἐκπαίδευση μὲ προσεκτικὴ καὶ σωστὴ ἐπιλογὴ πρόσφορων κειμένων μποροῦν νὰ ἀναδειχθοῦν οἱ ἀρετές, οἱ ἰδέες καὶ οἱ ἀξίες ἀπὸ τὶς ὁποῖες συγκροτεῖται ὁ ρωμαϊκὸς κόσμος ποὺ ἀναγνωρίζονται ὡς πανανθρώπινες. Σκοπὸς λοιπὸν τῆς κειμενοκεντρικὴς διδασκαλίας γίνεται ἡ προβολὴ καὶ ἑρμηνεία τῶν ρωμαϊκῶν αὐτῶν ἀρετῶν, ὅπως pietas, virtus, fides, auctoritas, disciplina, integritas, constantia, justitia, clementia, magnitudο anιmis.

Ἐρώτημα εἶναι πὼς γίνεται αὐτὴ ἡ προσέγγιση κατὰ τὴν διδασκαλία τῶν λατινικῶν στὸ σχολεῖο; Ἂς δοῦμε τὴν πορεία τοῦ μαθήματος τῶν λατινικῶν τὰ τελευταῖα 40 χρόνια, δηλαδὴ ἀπὸ τὴν ἐκπαιδευτικὴ μεταρρύθμιση τοῦ 1976 ἕως σήμερα. Μὲ τὴν μεταρρύθμιση τοῦ ’76 προβλεπόταν διδασκαλία τῶν λατινικῶν στὶς τρεῖς τελευταῖες τοῦ Λυκείου.

Ἀπὸ τὸ 1978 ἡ διδασκαλία περιορίστηκε στὶς δύο τελευταῖες τάξεις καὶ μόνο γιὰ μαθητὲς προοριζόμενους γιὰ Φιλοσοφική, Θεολογική, Νομική, Πάντειο Παν/μιο, Βιομηχανικὴ καὶ ΑΣΟΕ. Αὐτὸ ποὺ ἐντυπωσιάζει εἶναι ὁ σκοπὸς τοῦ μαθήματος, ὅπως ὁρίζεται ἀπὸ τὸ Παιδαγωγικὸ Ἰνστιτοῦτο, τὸ μετέπειτα ΚΕΜΕ καὶ ξανὰ Παιδαγωγικὸ Ἰνστιτοῦτο: α) νὰ διδαχθοῦν οἱ μαθητὲς τὸ βασικὸ λεξιλόγιο καὶ τὶς κύριες λειτουργίες τῆς λατινικῆς γλώσσας β) νὰ καταστοῦν ἱκανοὶ νὰ διαβάζουν καὶ νὰ κατανοοῦν ἁπλὰ κείμενα τῆς λατινικῆς γραμματείας, ὥστε νὰ προκληθεῖ τὸ ἐνδιαφέρον τους γιὰ εὐρύτερη γνωριμία μὲ τὰ πολιτιστικὰ στοιχεῖα καὶ τὶς ἀξίες, τῶν ὁποίων φορεῖς εἶναι τὰ κείμενα ( ΟΕΔΒ,1980, τεῦχος Α, σ. 100) ἀλλὰ καὶ τὰ διδακτικὰ βιβλία γιὰ τὴν Γ΄Λυκείου, δηλαδὴ α) 15 κεφάλαια ἀπὸ τὸ βιβλίο De viris illustribus urbis Romae τοῦ Γάλλου κληρικοῦ φιλολόγου Lhomond, ὁ ὁποῖος ἔζησε τὸν 18^ον αἰ. μ.Χ. βιβλίο μὲ ηρωϊκὲς ἱστορίες μεταξὺ παραμυθιοῦ, θρύλου καὶ πραγματικότητας, δὲν χρειάζεται περαιτέρω κριτική, ἀφοῦ τὸ ἔχει ἤδη κρίνει ἡ ἱστορία καὶ β) ἀποσπάσματα ἀπὸ τὸ πρῶτο βιβλίο τῆς Αἰνειάδος τοῦ Βιργιλίου, τὸ ὁποῖο ὅμως στὴν πράξη δὲν διδάχθηκε τὴν διετία 1979/1980, οὔτε ζητήθηκε κατὰ τὶς Πανελλήνιες ἐξετάσεις! Στὴν πορεία τῶν ἀλλαγῶν τῶν προγραμμάτων καὶ ἀναθεωρήσεων, ἀντικαταστάθηκε τὸ βιβλίο τῶν Λατινικῶν μὲ Ἀνθολόγιο 50 μικρῶν διασκευασμένων κειμένων ἀπὸ τὴν λατινικὴ γραμματεία, μὲ λεξιλόγιο, γραμματική, συντακτικὸ καὶ ἀσκήσεις ἐμπέδωσης ( Μ. Πασχάλης- Γ.Σαββαντίδης, Λατινικὰ Λυκείου, ΟΕΔΒ, Ἀθήνα 1983). Τὸ Ἀνθολόγιο εἶναι γιὰ τὴν Γ΄Λυκείου, διότι τὰ Λατινικὰ εἶχαν περιορισθεῖ ἐκεῖ καὶ ἐνδιέφεραν ὑποψηφίους γιὰ Φιλοσοφική, Νομικὴ καὶ Θεολογική!

Τί ἔγινε ἔκτοτε; Τὸ μάθημα τῶν Λατινικῶν ἀντιμετωπίστηκε μὲ τὸ πνεῦμα τῆς ἥσσονος προσπαθείας, δηλαδὴ ὡς ἁπλὴ ἀπομνημόνευση μετάφρασης καὶ συγκεκριμένων γραμματικο-συντακτικῶν φαινομένων τῶν 50 κεφαλαίων, μὲ στόχο τὸν βαθμὸ «ἄριστα», ποὺ θὰ ἐξυπηρετοῦσε τὴν γενικὴ βαθμολογία καὶ θὰ ἀποτελοῦσε τότε εἰσιτήριο εἰσαγωγῆς στὸ Παν/μιο, λέγω τότε, διότι τώρα δὲν ὑπάρχει κἂν ἡ βάση τοῦ 10!

Εἶναι σαφὲς ὅτι τὰ realia τῶν Λατίνων συγγραφέων χάθηκαν στὸν δρόμο τῆς ἐκπαιδευτικῆς πολιτικῆς. Ἄγνωστη ἔμεινε γιὰ τοὺς μαθητὲς ἡ ἰδέα τοῦ ἀνθρωπισμοῦ, ἀπαρατήρητη πέρασε ἡ ἔννοια τοῦ δικαίου, τοῦ κράτους, τοῦ καθήκοντος, μὲ ἄλλα λόγια ἀνυπαρξία τῆς ρωμαϊκῆς ἠθικῆς θεώρησης καὶ κυρίως «ἄγνωστος» ὁ ρόλος τῆς ἑλληνικῆς ἐπίδρασης.

Παρὰ ταῦτα φαίνεται νὰ μᾶς ἀπασχολεῖ ἡ οὐσία τῆς διδασκαλίας τῶν Λατινικῶν.

Νέα πρόταση γιὰ ἐπαναφορὰ τῆς διδασκαλίας τῶν λατινικῶν καὶ στὴν Β΄Λυκείου, ἀλλὰ μὲ τὸ ἴδιο βιβλίο στὸ ὁποῖο προστέθηκε μία σύντομη, καλογραμμένη καὶ χρήσιμη εἰσαγωγὴ στὴν λατινικὴ γραμματεία. Νά, ὅμως, καὶ μία πρωτοτυπία: ἡ ὕλη τοῦ ἴδιου βιβλίου κατατμήθηκε, μισὰ κεφ. στὴν μία τάξη, μισὰ στὴν ἄλλη! Ὁ μηχανιστικὸς ὅμως χαρακτῆρας τῆς μάθησης συνεχίζεται, δὲν χρειάζεται ἔρευνα ἢ στατιστικὴ γιὰ νὰ ἀποδειχθεί αὐτό. Εἶναι αὐταπόδεικτο ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Καθηγητῆ καὶ ἀπὸ τὸ ΦΕΚ ποὺ ὁρίζει πὼς θὰ εἶναι οἱ ἐξετάσεις!

Ἡ μεταρρυθμιστικὴ προσπάθεια συνεχίζεται, σταθερὰ ἐπὶ χάρτου!

Φ Ε Κ Ἀρ. Φύλλου 940 25 Μαΐου 2015
Ἄρθρο μόνον
Τὸ Πρόγραμμα Σπουδῶν τοῦ μαθήματος Λατινικὰ τῆς Ὁμάδας Προσανατολισμοῦ Ἀνθρωπιστικῶν Σπουδῶν τῆς Γ΄τάξης Ἡμερησίου Γενικοῦ Λυκείου καὶ τῆς Δ΄τάξης Ἑσπερινοῦ Γενικοῦ Λυκείου ὁρίζεται ὡς ἑξῆς:
« Ἡ Λατινικὴ γλῶσσα, καθὼς καὶ ἡ Ἀρχαία Ἑλληνική, ὑπῆρξε γιὰ αἰῶνες τὸ ἐκφραστικὸ ὄργανο μὲ τὸ ὁποῖο διατυπώνονταν στὸν γραπτὸ λόγο ἰδέες, ἀρχὲς καὶ ἀξίες διαχρονικές, ποὺ ἀποτελοῦν τὰ θεμέλια τοῦ σημερινῆς εὐρωπαϊκῆς πραγματικότητας. Ἡ Λατινικὴ ἀποτελεῖ τὴν μήτρα ἀπὸ τὴν ὁποία προέκυψαν πολλὲς εὐρωπαϊκὲς γλῶσσες, ἐνῶ διεθνῶς χρησιμοποιοῦνται σήμερα στὸν προφορικὸ καὶ στὸν γραπτὸ λόγο τῶν ἐπιστημόνων καὶ τῶν διανοούμενων ὅροι, ἔννοιες καὶ ἐκφράσεις τῆς Λατινικῆς γλώσσας».

Σκοπὸς τῆς διδασκαλίας

Στὸ πλαίσιο τῆς διδασκαλίας τοῦ μαθήματος ἐπιδιώκεται :

• νὰ μελετήσουν οἱ μαθητὲς βασικὰ στοιχεῖα τοῦ λατινικοῦ γλωσσικοῦ συστήματος –γραμματικοσυντακτικὲς δομὲς καὶ φαινόμενα − καὶ νὰ κατανοοῦν καὶ νὰ ἑρμηνεύουν κείμενα βάσει ἑνὸς γλωσσικοῦ ὑπομνηματισμοῦ,
• νὰ συνειδητοποιήσουν τὴν σχέση τῆς Λατινικῆς μὲ τὴν Ἀρχαία Ἑλληνική, ὥστε νὰ μποροῦν νὰ διακρίνουν ὁμοιότητες καὶ διαφορές,
• νὰ ἀντιληφθοῦν τὶς γλωσσικὲς ἐπιδράσεις τῆς λατινικῆς γλώσσας στὶς γλῶσσες τῶν λαῶν τῆς Εὐρώπης καὶ νὰ εἶναι σὲ θέση νὰ ἀναγνωρίζουν τὴν προέλευση λέξεων εὐρωπαϊκῶν γλωσσῶν τὶς ὁποῖες διδάσκονται
στὸ σχολεῖο,
• νὰ εἶναι σὲ θέση νὰ κατανοοῦν ὅρους, ἔννοιες καὶ ἐκφράσεις, ἀποφθέγματα ποὺ χρησιμοποιοῦνται συχνὰ στὸν ἔντυπο καὶ ἠλεκτρονικὸ λόγο ἢ νὰ ἀναγνωρίζουν λέξεις τῆς Λατινικῆς ποὺ ὡς δάνεια στοιχεῖα ἔχουν ἐνσωματωθεῖ στὸ λεξιλόγιο τῆς Νέας Ἑλληνικῆς.
• νὰ ἐπισημάνουν βασικὲς ἐκφραστικὲς ἰδιαιτερότητες καὶ ἀρετὲς τῆς λατινικῆς γλώσσας (ἀκρίβεια, πειθαρχία κ.λπ.).
• νὰ γνωρίσουν, σὲ διαθεματικὸ ἐπίπεδο, καὶ ἀξιοποιώντας πληροφορίες ποὺ περιέχονται στὸ σχολικὸ ἐγχειρίδιο βασικὰ στοιχεῖα τῆς ρωμαϊκῆς γραμματείας (γραμματειακὰ εἴδη, ἀντιπροσωπευτικὰ ἔργα καὶ ὀνόματα συγγραφέων),
• νὰ ἔρθουν σὲ μία πρώτη ἐπαφή, μέσα ἀπὸ διαθεματικὲς ἀναφορὲς καὶ ἀξιοποιώντας τὶς σχετικὲς πληροφορίες τοῦ σχολικοῦ ἐγχειριδίου, μὲ τὰ βασικὰ στοιχεῖα τοῦ ρωμαϊκοῦ πολιτισμοῦ (ἀξίες, ἰδέες, νομοθεσία, πολιτική, τέχνες, θρησκεία κ.λπ.) καὶ νὰ γνωρίσουν, μέσα ἀπὸ τὰ κείμενα ποὺ θὰ διδαχθοῦν, κάποιες πτυχὲς τοῦ δημόσιου καὶ ἰδιωτικοῦ βίου τῶν ἀρχαίων Ρωμαίων ἀλλὰ καὶ τὶς σχέσεις τους μὲ ἄλλους λαούς.

Τὸ μάθημα διδάσκεται στὴν Γ΄Τάξη τρεῖς ὧρες ἑβδομαδιαίως ἀπὸ ἀνθολόγιο μὲ αὐτούσια ἢ ἐλαφρὰ τροποποιημένα κείμενα Λατίνων συγγραφέων, τὰ ὁποῖα μεταφράζονται μὲ ταυτόχρονη λεξιλογικὴ προσέγγιση καὶ συντακτικὴ ἐπεξεργασία. Τὰ κείμενα ποὺ ἀξιοποιοῦνται στὴν διδασκαλία συνοδεύονται ἀπὸ εἰσαγωγικὸ σημείωμα στὴν Ἑλληνικὴ Γλῶσσα, οὕτως ὥστε νὰ προηγεῖται ἡ νοηματικὴ οἰκείωση μὲ τὸ κείμενο καὶ νὰ ὑπάρχει μία γενικὴ εἰκόνα γιὰ θέματα ποὺ ἀφοροῦν τὴν ρωμαϊκὴ σκέψη καὶ ἰδεολογία. Τὰ κείμενα συνοδεύονται ἐπίσης ἀπὸ υποστηρικτικὸ λεξιλόγιο καὶ ἐτυμολογικὲς ἐπισημάνσεις σὲ ἐτυμολογικὲς συγγένειες μὲ παράθεση τῶν ἀντίστοιχων λέξεων τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς καὶ ἀπὸ φαινόμενα γραμματικῆς καὶ συντακτικοῦ ποὺ ἐμφανίζονται στὰ ἀντίστοιχα κείμενα, συνοδευόμενα ἀπὸ παραδείγματα καὶ ἀσκήσεις.

Πρόκειται γιὰ ἕνα κείμενο προσεκτικὰ διατυπωμένο, τὸ ὁποῖο δείχνει γιατὶ πρέπει νὰ διδάσκεται τὸ μάθημα. Ἡ θεωρητικὴ αὐτὴ θέση θὰ ἱκανοποιοῦσε ἕναν ἀναγνώστη ποὺ δὲν γνωρίζει τὸ τὶ προβλέπεται στὸ πρόγραμμα καὶ θὰ ἀφαιροῦσε μὲ πρώτη ματιὰ τὸν ἀντίλογο γιὰ τὴν ἀνυπαρξία τῆς λατινικῆς γραμματείας στὴν δευτεροβάθμια ἐκπαίδευση.

Ἡ ἀπάντηση ὅμως σὲ αὐτὸ τὸ κείμενο δὲν χρειάζεται ἐπιχειρηματολογία διότι βρίσκεται στὸ ἴδιο ΦΕΚ ὅπου ἀναλυτικὰ ἀναπτύσσεται ἡ ὕλη, τὸ ἐγχειρίδιο διδασκαλίας, τὸ βιβλίο τοῦ καθηγητῆ, οἱ ὧρες τῆς διδασκαλίας, ὁ τρόπος διδασκαλίας, τὰ ζητούμενα τῶν ἐξετάσεων καὶ ὁ τρόπος τῆς βαθμολογίας! Ἂς δοῦμε τὶ γράφεται στὸ ΦΕΚ:

• Τὸ διδακτικὸ βιβλίο «Λατινικὰ Γ΄Λυκείου» τῶν Μ. Πασχάλη- Γ.
Σαββαντίδη περιλαμβάνει:
Τριάντα (30) ἑνότητες-μαθήματα, στὰ ὁποῖα διδάσκονται ἕνα βασικὸ
λεξιλόγιο καὶ τὰ στοιχειώδη γραμματικὰ καὶ συντακτικὰ φαινόμενα τῆς
λατινικῆς. Θὰ διδαχθοῦν τὰ κείμενα τῶν ἑνοτήτων: 21-50 καὶ τὰ γραμματικὰ καὶ συντακτικὰ φαινόμενα ποὺ περιέχονται σ΄αὐτές.
Ἀπὸ τὶς ἑνότητες 22, 26, 33, 35, 39, 46 καί 50 θὰ διδαχθοῦν μόνο τὰ
γραμματικὰ καὶ συντακτικὰ φαινόμενα. Ὡστόσο εἶναι δυνατὸν φράσεις
τῶν κειμένων αὐτῶν στὶς ὁποῖες περιέχονται τὰ ὑπὸ διδασκαλία
γραμματικὰ ἢ συντακτικὰ φαινόμενα νὰ χρησιμοποιηθοῦν ὡς ἀφόρμηση
γιὰ τὴν κατανόηση τῆς λειτουργίας τους μέσα στὸν λόγο.
Κάθε διδακτικὴ ἑνότητα θὰ διδαχθεῖ σὲ 2 διδακτικὲς ὧρες.

ΤΡΟΠΟΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Ἡ ἐξέταση τοῦ μαθήματος γίνεται ὡς ἑξῆς:
Ι. δίνεται διδαγμένο κείμενο 10-15 στίχων καὶ ζητεῖται ἀπὸ αὐτοὺς:
α) νὰ τὸ μεταφράσουν στὴν Νέα Ἑλληνικὴ Γλῶσσα.
β) νὰ ἀπαντήσουν σὲ πέντε παρατηρήσεις: δύο (2) γραμματικές, δύο
(2) συντακτικὲς καὶ μία (1) γραμματολογική. (οἱ ὁποῖες μπορεῖ νὰ
ἀναλύονται σὲ ὑποερωτήματα, σύμφωνα μὲ ὅσα ἀναφέρονται στὴν
παράγραφο 2 τοῦ ἄρθρου 15 τοῦ Π.Δ. 86/2001).
Ἡ βαθμολογία κατανέμεται ὡς ἑξῆς:
1. Μετάφραση κειμένου 40 μονάδες
2. Γραμματικὲς ἀσκήσεις 12,5 μονάδες καθεμία (12,5 Χ 2 = 25)
3. Συντακτικὲς ἀσκήσεις 12,5 μονάδες καθεμία (12,5 Χ 2 = 25)
4. Γραμματολογικὴ ἄσκηση 10 μονάδες (10 Χ 1 = 10).
Ἡ βαθμολογία στὴν Γ΄τάξη κατανέμεται ὡς ἑξῆς:
1. Μετάφραση κειμένου 40 μονάδες
2. Kάθε γραμματικὴ ἢ συντακτικὴ παρατήρηση 15 μονάδες (4Χ15=60)

Στὸ σημεῖο αὐτὸ θὰ ἐπικαλεστῶ καὶ ἕνα σχόλιο τοῦ Κώστα Γεωργουσόπουλου: «Ἐξάλλου οἱ διορθωτὲς ἔχουν δίπλα τους τὰ ἐγχειρίδια καὶ βαθμολογοῦν μὲ ἄριστα ὅσους ὑποψηφίους ἀπαντοῦν κατὰ λέξη μὲ τὸ σχολικὸ «ἐπίσημο» «εὐαγγέλιο» γνώσης».

Ἀναρωτιέμαι: εἶναι καθολικὴ ἡ βούληση γιὰ πραγματικὴ παιδεία;

«Ἡ παιδεία κάθε λαοῦ σκοπὸ ἔχει νὰ διαπλάσει τὴν νέα γενιὰ σύμφωνα μὲ ὁρισμένα ἰδανικά, ποὺ ἐπικρατοῦν στὴν συνείδηση τῶν ὡρίμων ἀνθρώπων» γράφει ὁ Γληνὸς στὸ Ἕνας ἄταφος νεκρός, τὸ 1925.

Καὶ συμπεραίνει ὅτι ἡ παιδεία καθρεφτίζει τὰ κοινωνικὰ ἰδεώδη καὶ εἶναι γι' αὐτὸ τὶς περισσότερες φορὲς δευτερογενὴς συντελεστὴς στὴν κοινωνικὴ ἐξέλιξη ( Ἔθνος καὶ Γλῶσσα, ἐκδ. Ἀθηνᾶ, Ἀθήνα 1971, σ.71).

Ἔτσι φαίνεται ἡ ἐκπαίδευση ὡς θεσμοθετημένη μορφὴ παιδείας ποὺ παρέχει ἡ πολιτεία στοὺς πολῖτες της, δὲν μπορεῖ σὲ καμία ἱστορικὴ περίοδο νὰ ὑπάρξει ὡς αὐτόνομη λειτουργία. Ἐπηρεάζεται καὶ ὑποτάσσεται στὶς γενικότερες ἀναπτυξιακὲς διαδικασίες καὶ στὰ ἐπιτακτικὰ αἰτήματα τῶν καιρῶν. Εἶναι αὐτονόητο ὅτι ὁ διαμορφωτικός της ρόλος κατατείνει στὴν δημιουργία ἑνὸς ἀνθρώπινου τύπου ὁμόλογου μὲ τὸ πνεῦμα, τὸν προσανατολισμὸ καὶ τὶς ἀνάγκες τῆς συγκεκριμένης κοινωνίας.

Φαίνεται ὅμως ὅτι ἀπὸ τὸ συγκεκριμένο μάθημα λείπει ὁ παιδευτκὸς σκοπὸς τῆς μάθησης ἢ καὶ τῆς παροχῆς πληροφοριῶν, ἀφοῦ ὁ μαθητὴς ὄχι μόνο δὲν διαλέγεται μὲ τὸ ἔργο τῶν Λατίνων, ἀλλὰ δὲν ἔχει καὶ εἰκόνα γιὰ τὴν προσφορά τους, τὴν ἐποχή τους οὔτε γιὰ τὸν ρόλο τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσας καὶ Γραμματείας στὴν λατινική.

Ἂς ἐπιμείνω ὅμως, δὲν ὑπάρχει ὄφελος γιὰ τοὺς μαθητὲς σήμερα ἀπὸ τὸν τρόπο ποὺ ἀντιμετωπίζεται τὸ μάθημα τῶν λατινικῶν, διότι δὲν ἔχει ἀναδειχθεῖ ἡ ἀναγκαιότητα τῆς γνώσης τους κατὰ τὴν ἄσκηση τῆς ἐπιστήμης πολλῶν κλάδων ὄχι μόνο τῶν θεωρητικῶν ἐπιστημῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν θετικῶν. Ὁ ἰσχυρισμὸς ὅτι δὲν παρέχουν πρακτικὲς γνώσεις στὴν ζωὴ αἴρεται ἀπὸ τὴν ἐπιστημονικὴ ὁρολογία στὶς θεωρητικὲς καὶ θετικὲς ἐπιστῆμες καὶ ὄχι μόνο. Ἄλλωστε σὲ αὐτὴ τὴν ἀναζήτηση φαίνεται ἡ συνάφεια καὶ ἡ σχέση μὲ τὴν Ἑλληνικὴ Γλῶσσα καὶ Γραμματεία. Γνωρίζουν οἱ μαθητές, ἔστω καὶ ὡς ἄκουσμα, ὅτι ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴ πέρασαν στὴν λατινικὴ λέξεις καὶ μὲ τὴν χριστιανικὴ θρησκεία π.χ. evangelium, episcopus, eucharistia, propheta, apostolus, charisma, idolum, haereticus, θὰ μποροῦσα νὰ ἀναφερθῶ σὲ πλῆθος δανείων, τὰ ὁποῖα μάλιστα μᾶς βοηθοῦν καὶ στὸν σωστὸ τονισμό!

Ἂς δοῦμε ὅμως τὸν ὅρο Παιδεία ποὺ στὴν ἑλληνικὴ ἀντίληψη εἶναι παιδαγωγικὴ λειτουργία ποὺ δημιουργεῖ πολιτισμὸ καὶ δημιουργεῖται ἀπὸ αὐτόν, αὐτὴ ἡ παιδεία ἀναμετρήθηκε μὲ τὸν λατινικὸ κόσμο, ὅταν ἡ Ἑλλάδα ὑποτάχθηκε στοὺς Ρωμαίους, ἀλλὰ πνευματικὰ ἐπεκράτησε τῶν νικητῶν. Μιλᾶμε γιὰ μία ἀναντιστοιχία πολιτικῆς καὶ πολιτισμικῆς ἡγεμονίας. Δὲν θὰ ἔπρεπε αὐτὸ τὸ φαινόμενο ἀπὸ τὸ ὁποῖο πρωτοεμφανίστηκε ὁ ἀνθρωπιστικὸς πολιτισμὸς νὰ ἀξιοποιηθεῖ καὶ νὰ προβληθεῖ κατὰ τὴν διδασκαλία αὐτοῦ τοῦ ἐξοβελισμένου μαθήματος τῶν Λατινικῶν;

Πώς θὰ καταλάβουν οἱ μαθητὲς τί εἶναι ὁ ὅρος humanitas, litterae humaniores πώς καὶ γιατί ἀντικατέστησαν τοὺς ὅρους ἑλληνικὴ παιδεία καὶ ἀνθρωπιστικὰ γράμματα; Στόχος καὶ σκοπὸς τῆς ἑλληνικῆς παιδείας εἶναι ὁ καλύτερος Ἄνθρωπος.

Ἡ πορεία τῆς Παιδείας δίνει ἕνα διάγραμμα: Οἱ Ρωμαῖοι ὑιοθετοῦν τὴν Ἑλληνικὴ Παιδεία, ἀργότερα οἱ Ρωμαῖοι κλασικοὶ περνοῦν σὲ πρῶτο πλάνο καὶ ἡ Ἀναγέννηση τῆς Εὐρώπης ἀνακαλύπτει τοὺς ἀρχαίους Ἕλληνες.

Ἂς δοῦμε τί εἶναι ἡ res publica, τό ὕψιστο στήριγμα τοῦ Ρωμαίου πολίτη, ποὺ ἀντλεῖ τὴν ὕπαρξή της ἀπὸ τὸ μεγαλεῖο τοῦ λαοῦ, διότι ἡ ἔννοια τῆς μεγαλειότητας ἐπινοήθηκε γιὰ τὸν λαό, πρὶν ἐκπέσει στοὺς ἄρχοντες ἢ πρὶν ἀπαιτηθεῖ γιὰ ἕναν μόνο.

Κατὰ τὸν μεγάλο φιλόλογο Ed. Norden μόνο μὲ τὴν παράλληλη διδασκαλία τῆς Ἑλληνικῆς καὶ λατινικῆς γραμματείας μποροῦμε νὰ περιμένουμε ἀνώτερη παιδεία τόσο τῶν νέων μας ὅσο καὶ τῶν πολιτικῶν καὶ πνευματικῶν ἡγετῶν.

Τελειώνοντας θὰ ἀναφερθῶ στὸν παραινετικὸ λόγο τοῦ Κ. Τσάτσου «Πρέπει ἡ Παιδεία νὰ τονώνει τὴν ἐθνική μας συνείδηση, ἔχουμε φθάσει στὸ σημεῖο ποὺ ἡ Πολιτεία καὶ ἡ κοινωνία δὲν ἔχουν συλλάβει τὸν κίνδυνο ποὺ ἀπειλεῖ ἕναν μικρὸ λαό, ποὺ δὲν ἔχει συνείδηση τῆς ταυτότητάς του». (Ἡ Μυστικὴ Συνέντευξη στὸν Κ.Ε.Τσιρόπουλο 1982).

Ἀθήνα, 16 Ἀπριλίου 2016.

* Ἡ Ἀριστέα Σιδέρη - Τόλια εἶναι Ὁμότιμη Καθηγήτρια τοῦ Παν/μίου Πελοποννήσου καὶ Πρόεδρος τοῦ ΟΔΕΓ.