ΑΝ ΚΑΡΣΟΝ : Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΖΕΙ
Ἡ Καναδὴ ἑλληνίστρια καὶ ποιήτρια μιλάει στὸ «Βῆμα» γιὰ τὴν παράσταση Αntigonick ποὺ θὰ δώσει στὴν Ἀθήνα καὶ τὴν σχέση της μὲ τὴν ἀρχαιοελληνικὴ λογοτεχνία.
Γεννήθηκε καὶ μεγάλωσε στὸν Καναδά, καὶ βιοπορίζεται ἀπὸ τὴν διδασκαλία τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς. Αὐτὰ γράφει τὸ σπαρτιατικὸ βιογραφικὸ τῆς Ἂν Κάρσον στὰ βιβλία της. Γέννημα τοῦ Τορόντο, μόνιμη κάτοικος τοῦ Ἂν Ἄρμπορ στὸ Μίσιγκαν τῶν ΗΠΑ, ὅπου δίδαξε Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ στὸ πανεπιστήμιο, ἡ 63χρονη κλασικὴ φιλόλογος, ποιήτρια, μεταφράστρια, δοκιμιογράφος, πεζογράφος καὶ θεατρικὴ συγγραφέας θὰ βρίσκεται τὴν Δευτέρα 2 Δεκεμβρίου στὴν Ἀθήνα. Τὸ Ἀμερικανικὸ Κολλέγιο Ἑλλάδος τὴν προσκάλεσε νὰ παραθέσει τὴν ἐτήσια διάλεξη στὴν μνήμη τοῦ Κίμωνα Φράιερ. Ἐκείνη, ὅπως τὸ συνηθίζει, στὴν θέση τῆς ὁμιλίας πρότεινε μία παράσταση τοῦ ἔργου τῆς Αntigonick. Τὸ ἴδιο ἔκανε καὶ στὴν Νέα Ὑόρκη. Ὅταν τῆς προτάθηκε νὰ συνομιλήσει μὲ τὴν Τζούντιθ Μπάτλερ, τὴν διακεκριμένη Ἀμερικανίδα θεωρητικὸ τοῦ ἔμφυλου λόγου, ἐκείνη ἀντιπρότεινε μία παράσταση τοῦ Αntigonick μὲ τὴν Μπάτλερ στὸν ρόλο τοῦ Κρέοντα, τοῦ γνωστοῦ Κρέοντα τῆς Ἀντιγόνης τοῦ Σοφοκλῆ, διότι περὶ αὐτοῦ πρόκειται. Τὸ Αntigonick ἀποτελεῖ διασκευὴ τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς τραγωδίας, ὑπὸ μία μπρεχτικὴ ὀπτική, μὲ λόγο ποὺ προσιδιάζει στὸν Μπέκετ καὶ πολλὲς ἀναφορὲς σὲ προηγούμενες λογοτεχνικὲς ἀναπλάσεις τῆς Ἀντιγόνης.
Τὸ Αntigonick (2012) κυκλοφόρησε στὰ ἀγγλικὰ ὡς μετάφραση τῆς Κάρσον ἀπὸ τὸν Σοφοκλῆ, σὲ πολυτελῆ ἔκδοση μὲ θαυμάσιες ζωγραφιὲς τῆς Μπιάνκα Στόουν σὲ ρυζόχαρτο ποὺ καλύπτει ὡς ἡμιδιάφανο πέπλο τὸ κείμενο, γραμμένο μὲ μεγαλογράμματους χαρακτῆρες καὶ τυπωμένο μὲ μαύρη καὶ κόκκινη μελάνη. Τὸ ἀποτέλεσμα εἶναι ἐντυπωσιακὸ καὶ παραπέμπει ἐν μέρει σὲ ἀρχαῖο χειρόγραφο καὶ ἐν πολλοῖς σὲ κόμικ τύπου Κλασικὰ Εἰκονογραφημένα. Τὸ βιβλίο ἀπέσπασε τὸ Criticos Prize 2013, ποὺ ἀπονέμει κάθε χρόνο τὸ Ἵδρυμα Κρητικὸς-Φωτεινέλλη σὲ ἑλληνόθεμα βιβλία γραμμένα ἢ μεταφρασμένα στὴν ἀγγλικὴ γλῶσσα. Ἡ Κάρσον μᾶς ἔρχεται λοιπὸν ἀπὸ τὸ Λονδίνο, ὅπου βρέθηκε στὰ τέλη Νοεμβρίου γιὰ νὰ παραλάβει τὸ βραβεῖο καὶ τὶς 10.000 στερλίνες ποὺ τὸ συνοδεύουν.
Ἡ μεγάλη ἐπέμβαση τῆς Κάρσον στὸ κείμενο τοῦ Σοφοκλῆ εἶναι ἡ ἐπινόηση ἑνὸς νέου χαρακτήρα, τοῦ Νick. Ὁ Νὶκ εἶναι ἕνα βουβὸ πρόσωπο ποὺ κυκλοφορεῖ διαρκῶς στὴν σκηνὴ μὲ μία μεζούρα στὸ χέρι. Τὸ ὄνομά του παραπέμπει στὴν ἀγγλικὴ ἔκφραση in the nick of time (στὴν ἐκπνοὴ τοῦ χρόνου). «Ὁ Νὶκ μετρᾶ τὰ πάντα. Εἶναι τὸ Ἀπροσμέτρητον. Εἶναι ἡ Ἐκπνοὴ τοῦ Χρόνου, τὴν ὁποία δὲν εἶναι ποτὲ δυνατὸν νὰ ἐντοπίσεις. Εἶναι ἕνας ἐλεύθερος φαντασιακὸς χῶρος γιὰ κάθε σκηνοθέτη τῆς παράστασης» μᾶς ἐξήγησε μὲ μέιλ της ἡ Κάρσον ἀπὸ τὸ Ἂν Ἄρμπορ.
Ἀπὸ τὴν Σαπφῶ στὸν Σοφοκλῆ
Τὴν γνωριμία της μὲ τὴν Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Γλῶσσα μᾶς περιέγραψε ἡ Κάρσον ὡς «μία τυχαία συνάντηση στὸ σχολεῖο: ὁ καθηγητής μου τῶν Λατινικῶν στὸ τελευταῖο ἔτος τοῦ γυμνασίου ἀνακάλυψε συμπτωματικὰ ὅτι μὲ συνάρπαζε ἡ ποίηση τῆς Σαπφοῦς καὶ προσφέρθηκε νὰ μοῦ διδάξει Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ στὸ διάλειμμα ποὺ εἴχαμε γιὰ φαγητό, μία ὥρα κάθε μέρα».
Τὸ ἐνδιαφέρον της γιὰ τὴν Σαπφῶ ἔλαβε ὑλικὴ ὑπόσταση ἀργότερα στὸ δοκίμιο Ἔρως ὁ γλυκόπικρος (Eros the Bittersweet, 1986). Στὸ μεταξὺ σπούδασε καὶ δίδαξε Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ καὶ ἀργότερα μετέφρασε Σαπφῶ, τὴν Ἄλκηστη, τὸν Ἡρακλῆ, τὴν Ἑκάβη, τὸν Ἰππόλυτο καὶ τὸν Ὀρέστη τοῦ Εὐριπίδη, τὴν Ἠλέκτρα τοῦ Σοφοκλῆ, τὸν Ἀγαμέμνονα τοῦ Αἰσχύλου.
Ἡ δική της λογοτεχνία, κείμενα ὑβριδικὰ μεταξὺ ποιητικοῦ λόγου, δοκιμίου, δράματος, λιμπρέτου ὄπερας καὶ πεζοῦ, εἶναι ἐμποτισμένη στὴν ἀρχαία γραμματεία καὶ ἐκκινεῖ ἀπὸ προσωπικὰ βιώματα ποὺ συμπλέκονται μὲ ἀρχαιοελληνικοὺς μύθους. Τὸ βιβλίο ποὺ τὴν ἔκανε εὐρέως γνωστή, τὸ «μυθιστόρημα σὲ στίχους» Αὐτοβιογραφία τοῦ Κόκκινου (Autobiography of Red, 1998) βασίζεται σὲ ποίημα τοῦ Στησίχορου τὸ ὁποῖο ἀναπλάθει τὸν μῦθο τοῦ Γηρυόνη. Στὴν Οἰκονομία τοῦ Μὴ Χαμένου (Economy of the Unlost, 1999) ἐπιχειρεῖ μία παράλληλη ἀνάγνωση τοῦ Σιμωνίδη τοῦ Κείου καὶ τοῦ Πὸλ Τσέλαν. Στὸ τελευταῖο βιβλίο της, στὸ Red doc> (2013), μία συνέχεια τῆς Αὐτοβιογραφίας τοῦ Κόκκινου, μεταφέρει τὸν Γηρυόνη στὴν ἐποχή μας, σὲ ἕνα ταξίδι ἀναζήτησης ταυτότητας καὶ αὐτογνωσίας.
Ἀταξινόμητη καὶ αἱρετικὴ
Ἀποσπασματικά, ἐλλειπτικά, ἀνεξιχνίαστα, σιβυλλικά, πυκνά, παιγνιώδη καὶ ἄκρως διακειμενικὰ τὰ κείμενα τῆς Κάρσον παραμένουν εἰδολογικὰ ἀταξινόμητα καὶ αἱρετικά. Ὁρισμένοι κριτικοὶ τὰ θεωροῦν προϊὸν μίας ἐξαιρετικὰ λαμπρῆς διάνοιας, ἄλλοι ἐκτιμοῦν ὅτι ἀποτελοῦν μία κλειστὴ ἐγκεφαλικὴ αὐτοαναφορικὴ ποίηση. Καθὼς τὰ χρόνια προχωροῦν, στὰ βιβλία τῆς Κάρσον ἡ εἰκόνα συμμετέχει στὸ παιχνίδι τῶν λέξεων καὶ τῶν μορφῶν. Στὸ ΝOX (2010), γραμμένο μετὰ τὸν θάνατο τοῦ ἀδελφοῦ της ἀπὸ ναρκωτικά, σελίδες συνεχεῖς διαδέχονται ἡ μία τὴν ἄλλη διπλωμένες σὰν πτυχὲς ἀκορντεὸν καὶ ἀποκαλύπτουν ἀριστερὰ τὸν ποιητικότροπο λημματογραφικὸ σχολιασμὸ τοῦ ἐλεγειακοῦ ποιήματος 101 τοῦ Κάτουλλου γιὰ τὸν θάνατο τοῦ ἀδελφοῦ του καὶ δεξιὰ τεκμήρια ἀπὸ τὴν σχέση τῆς Κάρσον μὲ τὸν δικό της ἀδελφό: φωτογραφίες, κὰρτ ποστάλ, ἀποσπάσματα ἐπιστολῶν, γραμματόσημα.
Τὸ πρῶτο βιβλίο της ποὺ ἔχουμε στὰ ἑλληνικὰ μόλις κυκλοφόρησε ὑπὸ τὸν τίτλο Λίγα λόγια (μτφ. Χάρης Βλαβιανός, Πατάκης, 2013). Σκέψεις γιὰ θέματα ποικίλα, ἀπὸ τὴν ἀνάγνωση ὡς τὴν Σύλβια Πλὰθ καὶ ἀπὸ τὸν Παρμενίδη ὡς τὶς πέστροφες. «Θὰ κάνω τὰ πάντα γιὰ ν' ἀποφύγω τὴν πλήξη. Εἶναι ἔργο ζωῆς» διαβάζουμε στὸν πρόλογο τοῦ βιβλίου. Τὰ τελευταῖα χρόνια οἱ δημόσιες ἀναγνώσεις ποιημάτων τῆς Κάρσον ἔχουν ἐξελιχθεῖ σὲ περφόμανς μὲ εἰκόνα, ἦχο, βίντεο καὶ ζωντανὲς δραματοποιήσεις. Τώρα, ὅπως μᾶς ἔγραψε, συνεργάζεται μὲ τὴν γλύπτρια Τζένι Χόλτσερ, «ἡ ὁποία ἑτοιμάζει μία ἐγκατάσταση μὲ σπαράγματα ἀπὸ τὴν ποίηση τῆς Σαπφοῦς στὶς ἐξωτερικὲς ἐπιφάνειες τοῦ παραρτήματος τοῦ Μουσείου τοῦ Λούβρου στὸ Ἄμπου Ντάμπι. Ὁλοκλήρωσε ἤδη ἕνα ἀντίστοιχο πρότζεκτ στὸ Ὄσλο. Ἐκεῖ φρόντισε νὰ χαραχθοῦν στίχοι τῆς Σαπφοῦς σὲ ὅλους τοὺς βράχους τοῦ κεντρικοῦ πάρκου τῆς πόλης».
Ἡ Ἀρχαία Ἑλληνική
«Ἀποστολὴ τῆς Ἂν Κάρσον εἶναι νὰ ἐξαναγκάσει τοὺς πάντες νὰ μάθουν Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ» ἔχει παρατηρήσει ἡ ἀμερικανίδα δραματουργὸς Μπρίτζντε Μάλινς. Εἶναι αὐτὲς οἱ προθέσεις σας; ρωτήσαμε τὴν Κάρσον. «Εἶμαι ἰδεαλίστρια» ἀπάντησε λακωνικά. Τῆς μεταφέραμε τὴν πρόσφατη συζήτηση στὴν Ἑλλάδα περὶ Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας καὶ ζητήσαμε νὰ μᾶς διαφωτίσει: Εἶναι νεκρὴ ἢ ὄχι ἡ Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Γλῶσσα; Ἡ ἠλεκτρονική της ἀπάντηση ἦταν στεγνή: «Φυσικὰ δὲν εἶναι νεκρή, ὁρίστε, αὐτὴ τὴν στιγμὴ μιλᾶμε γι' αὐτήν». Περισσότερα, ἐνδεχομένως, ἀπὸ κοντά.
*Ἀπὸ τὴν ἐφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ» τῆς Κυριακῆς 1 Δεκεμβρίου 2013.
