ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ ΤΗΣ ΒΑΔΗΣ - ΒΥΡΤΕΜΒΕΡΓΗΣ

τοῦ Δρ. Δημητρίου Κούρτη*

Ἡ ἐκπαιδευτικὴ μεταρρύθμιση στὴν Ο.Δ. Γερμανίας ξεκίνησε τὸ 2000 μὲ τὴν διανομὴ ἐρωτηματολογίων στὰ σχολεῖα μὲ ἐρωτήσεις σχετικὲς μὲ τὶς ἐμπειρίες τῶν καθηγητῶν ἀπὸ τὰ τελευταῖα ἀναλυτικὰ προγράμματα τοῦ 1994. Ἀφοῦ διαπιστώθηκε ἡ ἀνάγκη μείωσης τῆς ὕλης καὶ μεγαλύτερης ἐλευθερίας ὀργάνωσης τῶν σχολικῶν μονάδων, ἀποφασίστηκε ἡ στροφὴ στὴν μαθητοκεντρικὴ καὶ ἐπικοινωνιακὴ προσέγγιση στὴν διδασκαλία (ἀντὶ τῆς δασκαλοκεντρικῆς ἢ τῆς γλωσσικοακουστικῆς μεθόδου).

Ἀπὸ τὸ 2004-05 θεσμοθετήθηκαν ἀλλαγὲς ὅπως ἡ εἰσαγωγὴ τῆς διδασκαλίας τῆς ξένης γλώσσας στὸ δημοτικό, τὸ ὀκταετὲς γυμνάσιο, ἡ ἐνίσχυση τῶν βασικῶν μαθημάτων (γερμανικά, μαθηματικά, ξένη γλώσσα), καθὼς καὶ ἄλλων ἐναλλακτικῶν (οἰκονομικά, πληροφορική, φυσικὲς ἐπιστῆμες). Ἡ νέα ἔμφαση στὴν διεπιστημονικὴ προσέγγιση, μὲ τὴν εἰσαγωγὴ νέων μαθημάτων ποὺ συνδέουν τὶς ἐπιστῆμες μεταξύ τους, ὅπως Geographie-Wirtschaft-Gemeinschaftskunde καὶ Naturwissenschaft und Technik, τείνει πρὸς τὴν πραγμάτωση μίας εὐελιξίας στὴν διδασκαλία, καὶ τὴν ἀλλαγὴ ἀπὸ τὸν ἔλεγχο τῆς ὕλης στὸν ἔλεγχο τῶν ἀποτελεσμάτων. Τὸ γερμανικὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας ἀποφάσισε τὰ σχολεῖα νὰ ἀναλαμβάνουν πιὰ τὴν μεγαλύτερη εὐθύνη γιὰ τὴν ἀνάπτυξη καὶ ἐφαρμογὴ τῶν ἀναλυτικῶν προγραμμάτων, καὶ συνέστησε περισσότερες ὁμάδες ἐργασίας καὶ προγράμματα, καθὼς καὶ διδακτικὲς ὧρες καὶ διαλείμματα μεγαλύτερης διάρκειας μὲ ταυτόχρονη μείωση τοῦ ἀριθμοῦ διδασκόμενων μαθημάτων ἀνὰ ἡμέρα.

Στὸν νέο τύπο γυμνασίων εἰδικότερα, ἡ διδασκαλία τῶν ξένων γλωσσῶν καταλαμβάνει κεντρικὴ θέση στὸ ἀναλυτικὸ πρόγραμμα. Ὅλοι οἱ μαθητὲς διδάσκονται τουλάχιστον δύο ὑποχρεωτικὲς ξένες γλῶσσες, καὶ ἔχουν τὴν δυνατότητα ἐπιλογῆς τρίτης καὶ τέταρτης ξένης γλώσσας ἐὰν τὸ ἐπιθυμοῦν, συμπεριλαμβανομένων τῶν Ἀρχαίων Ἑλληνικῶν ἢ/καὶ τῶν Λατινικῶν. Στόχος τῶν νέων γυμνασίων εἶναι οἱ μαθητὲς ὄχι μόνο νὰ χειρίζονται περισσότερες ἀπὸ μία ξένες γλῶσσες ἀλλὰ καὶ νὰ προσεγγίζουν τοὺς πολιτισμοὺς ποὺ ἔχουν τὴν ρίζα τους στὶς γλῶσσες αὐτές, ὥστε νὰ μποροῦν νὰ ἀντεπεξέλθουν στὶς προκλήσεις τῆς ὅλο καὶ ἐπεκτεινόμενης ἑνωμένης Εὐρώπης καὶ τῆς παγκοσμιοποίησης τῆς οἰκονομίας. Ξεκινώντας ἀπὸ τὸ δημοτικὸ μὲ τὴν διδασκαλία τῆς πρώτης ξένης γλώσσας σὰν παιχνίδι, καὶ συνεχίζοντας στὸ γυμνάσιο μὲ ρεαλιστικοὺς διαλόγους καὶ δημιουργικὲς δραστηριότητες στὴν ξένη γλῶσσα, στὴν θέση ποὺ παλαιότερα κατεῖχε ἡ ἀποκλειστικὴ ἔμφαση στὴν γραμματική, ἡ ἐκπαιδευτικὴ μεταρρύθμιση στοχεύει στὴν καλλιέργεια τῆς ἐπικοινωνιακῆς ἱκανότητας τῶν μαθητῶν μὲ κάθε τρόπο.

Πιὸ συγκεκριμένα, τὰ Ἀνθρωπιστικὰ Γυμνάσια (Humanistische Gymnasien), τὰ ὁποῖα ἐπικεντρώνονται στὴν μελέτη τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ ἀρχαίου κόσμου ὡς ρίζα τῆς σύγχρονης κοινωνίας, ξεκινοῦν τὰ Λατινικὰ ἀπὸ τὴν 5^η τάξη καὶ τὰ Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ ὡς μάθημα ἐπιλογῆς (τρίτη ξένη γλῶσσα) ἀπὸ τὴν 8^η τάξη. Ἡ θέση τῶν δύο αὐτῶν γλωσσῶν ἑδραιώθηκε στὸ ἀναλυτικὸ πρόγραμμα ἐπειδὴ θεωροῦνται ἀφετηρία τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ καὶ γλῶσσες-κλειδιὰ γιὰ τὴν ἱστορία καὶ τὴν φιλοσοφία, καθὼς καὶ γιὰ πολλὲς μοντέρνες γλῶσσες. Ἀπὸ τὸ 2003 λειτουργοῦν μάλιστα δεκατέσσερα Εὐρωπαϊκὰ Γυμνάσια στὴν Βάδη-Βυρτεμβέργη, μὲ ἄλλα λόγια ἀνθρωπιστικὰ γυμνάσια ὅπου διδάσκονται ὑποχρεωτικὰ δύο ἀρχαῖες (Λατινικὰ καὶ Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ) καὶ δύο σύγχρονες ξένες γλῶσσες. Τὸ διάγραμμα ἐπεξηγεῖ τὴν εἰσαγωγὴ τῆς διδασκαλίας τῶν ξένων γλωσσῶν στὸ γερμανικὸ ἐκπαιδευτικὸ σύστημα ἀνὰ τάξη:

Τάξη
Προσφερόμενες γλῶσσες
Α’ ξένη γλῶσσα
1^η τάξη
Αγγλικά/Γαλλικά

Β’ ξένη γλῶσσα
5^η τάξη
Αγγλικά/Γαλλικά/Λατινικά/Ρωσικά

Γ’ ξένη γλῶσσα
7^η/8^η τάξη
Αγγλικά/Γαλλικά/Λατινικά/Ρωσικά/Ἱσπανικά/Πορτογαλικά/
Ἰταλικά/Ἀρχαῖα Ἑλληνικὰ

Δ’ ξένη γλῶσσα
10^η τάξη
Κινέζικα/Ἑβραϊκά/Γαλλικά/Ἰταλικά/Ἰαπωνέζικα/Πορτογαλικά/Ρώσικα/Ἱσπανικά/Τούρκικα/Λατινικά/Ἀρχαῖα Ἑλληνικά

Τὸ μάθημα τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν τυγχάνει ἰδιαίτερης ἀποδοχῆς καὶ ἀναγνώρισης στὰ γερμανικὰ σχολεῖα. H εἰσαγωγή του ὡς ὑποχρεωτικὸ μάθημα στὰ Εὐρωπαϊκὰ Γυμνάσια ἀποτελεῖ ἀπόπειρα ἐμβάθυνσης στὶς φιλοσοφικὲς καὶ ἀνθρωπιστικὲς ἀξίες τῆς ἀρχαιοελληνικῆς παιδείας. Μέσα στὰ πλαίσια τῆς προσπάθειας τόσο γιὰ τὴν δημιουργία ἐνδιαφέροντος γιὰ τὴν ἐκμάθηση ξένων γλωσσῶν, ὅσο καὶ γιὰ τὴν κατανόηση τῶν ἰδίων πολιτιστικῶν παραδόσεων καὶ μία μεγαλύτερη ἀνεκτικότητα γιὰ τὸν ξένο πολιτισμό, ἡ διδασκαλία τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς ἀποτελεῖ σημεῖο ἐκκίνησης γιὰ μία βαθύτερη φιλοσοφικὴ καὶ ἀνθρωπιστικὴ παιδεία, ποὺ θὰ ἀναδείκνυε ἐν δυνάμει τὴν κληρονομιὰ τῆς ἀρχαιότητας καὶ θὰ στήριζε τὴν εὐρωπαϊκὴ ταυτότητα. Ἡ πρώην Ὑπουργὸς Παιδείας Βάδης-Βυρτεμβέργης Dr. Annette Schavan εἶχε ἐπισημάνει ὅτι μὲ τὰ λατινικὰ καὶ τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ «οἱ μαθητὲς ἀποκτοῦν μία ἰδιαίτερη πρόσβαση στὶς πολιτιστικὲς καὶ πνευματικὲς ρίζες τῆς ἠπείρου μας καὶ ταυτόχρονα στὶς σύγχρονες γλῶσσες.» Ὁ Υπουργὸς Παιδείας τοῦ κρατιδίου τῆς Βάδης-Βυρτεμβέργης κ. Helmut Rau ἔχει ἀναφερθεῖ κι ἐκεῖνος μὲ τὴν σειρά του στὴν σημασία τοῦ μαθήματος, ὑποστηρίζοντας ὅτι ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ γλῶσσα ἀπὸ τὴν μία «περιλαμβάνει τὶς βασικὲς ἀρχὲς τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ στὴν λογοτεχνία καὶ τὸ θέατρο, τὴν πολιτικὴ καὶ τὴν δημοκρατία, τὶς ἐπιστῆμες καὶ τὴν φιλοσοφία, τὶς τέχνες καὶ τὴν ἀρχιτεκτονική», καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη εἶναι ἡ γλῶσσα τῆς Καινῆς Διαθήκης, πράγμα ποὺ δύναται νὰ δώσει ἐρέθισμα γιὰ μία νέα, γλωσσικὴ προσέγγιση στὴν χριστιανικὴ θρησκεία.

Ἡ ἐνίσχυση τοῦ μαθήματος τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν στὰ ἀνθρωπιστικὰ γυμνάσια ἔγινε τόσο σὲ θέματα δομῆς ὅσο καὶ σὲ θέματα περιεχομένου. Ἡ εἰσαγωγὴ τῶν νέων ἐκπαιδευτικῶν μεταρρυθμίσεων μείωσε τὴν χρήση τοῦ διδακτικοῦ βιβλίου μὲ τὶς ποικίλες γραμματικὲς ἀσκήσεις καὶ εἰσήγαγε γνήσια ἀναγνώσματα, συμπεριλαμβανομένων καὶ κειμένων ἀπὸ τὴν ὕστερη ἀρχαιότητα καὶ τὸν Μεσαίωνα. Πιὸ συγκεκριμένα, στὰ πρῶτα δύο χρόνια τίθενται οἱ βάσεις τῆς γλώσσας σὲ γραμματικὴ καὶ λεξιλόγιο μὲ τὴν βοήθεια τοῦ διδακτικοῦ βιβλίου, ἐνῶ τὰ ἑπόμενα χρόνια ἀκολουθεῖ ἡ ἀνάγνωση Ἑλλήνων συγγραφέων, στὴν ἀρχὴ πιὸ βατῶν κειμένων (π.χ. Ξενοφώντα, Λουκιανό, Καινὴ Διαθήκη) καὶ στὴν συνέχεια πιὸ ἀπαιτητικῶν (Ἡρόδοτο, Πλάτωνα, Ὅμηρο). Μέσω τῆς διαδικασίας γιὰ τὴν κατανόηση, μετάφραση καὶ ἑρμηνεία τοῦ κειμένου, διαπιστώνεται ἡ συμβολὴ τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γλώσσας στὴν κοινὴ πολιτιστικὴ κληρονομιὰ τῆς Εὐρώπης. Ἔμφαση δίνεται ἔτσι στὴν συντακτικὴ ἀνάλυση τῶν κειμένων, καθὼς καὶ τὴν σύγκριση συντακτικῶν φαινομένων καὶ ἐκφραστικῶν μέσων τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς μὲ ἄλλες γλῶσσες, συμπεριλαμβανομένης καὶ τῆς νέας ἑλληνικῆς. Ἡ νέα ἐπικοινωνιακὴ προσέγγιση στὴν διδασκαλία ἀπαιτεῖ ἐπίσης τὴν κατανόηση τῆς σημασίας καὶ χρήσης νεοελληνικῶν ἐκφράσεων μέσω τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς, τὸν ἐντοπισμὸ στοιχείων τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς στὰ νέα ἑλληνικὰ καὶ τὴν χρήση τῆς γλώσσας στὴν νεοελληνικὴ ζωή.

Παρ’ ὅλο ποὺ ἡ διδασκαλία τῶν λατινικῶν δὲν ἀπαιτεῖ ἐνεργὴ χρήση τῆς γλώσσας, ἡ σύγχρονη προσέγγιση τοῦ μαθήματος τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν περιλαμβάνει καὶ στοιχεῖα τῆς νεοελληνικῆς γλώσσας καθὼς καὶ ἀπόψεις γιὰ τὴν σύγχρονη Ἑλλάδα. Τὸ νέο ἀναλυτικὸ πρόγραμμα ἐπισημαίνει ὅτι ἡ διδασκαλία τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς πρέπει νὰ ἀναφέρεται σὲ ὅλες τὶς πλευρὲς τῆς ἀρχαίας ζωῆς καὶ τῆς ἐξέλιξής της στὸν Μεσαίωνα καὶ τὴν νεότερη Ἑλλάδα, καὶ νὰ κινεῖ τὸ ἐνδιαφέρον τῶν μαθητῶν γιὰ τὴν σύγχρονη ἱστορία καὶ τὴν πολιτικὴ τῆς χώρας, τὴν ἑλληνικὴ κουλτούρα, τὰ σύγχρονα λογοτεχνικὰ δρώμενα.

Οἱ ἀκόλουθες διαφάνειες ἀποτελοῦν ὑποδείγματα τριῶν διαφορετικῶν σχεδίων μαθήματος ποὺ ἀπευθύνονται σὲ μαθητὲς μὲ κάποιες γνώσεις ἀρχαίας ἑλληνικῆς (π.χ. 9^ης τάξης). Στὸ πρῶτο σχέδιο μαθήματος (Fremdwortkunde) ἐπιχειρεῖται ἡ προσέγγιση τοῦ ἑλληνικοῦ λεξιλογίου μέσω γερμανικῶν λέξεων ποὺ ἔχουν τὶς ρίζες τους στὰ ἑλληνικά, καὶ ἀποδεικνύεται ἡ διαχρονικότητα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς, ἐφόσον εἶναι γλῶσσα ποὺ ἐπιζεῖ μέσα ἀπὸ ἐκφράσεις ἄλλων εὐρωπαϊκῶν γλωσσῶν. Στὴν ἄσκηση στὴν τάξη ζητεῖται νὰ συμπληρωθεῖ ὁ πίνακας μὲ τὴν ἑλληνικὴ λέξη-ρίζα καὶ τὴν γερμανικὴ μετάφρασή της. Ἡ δεύτερη καὶ τρίτη διαφάνεια (Altgriechisch-Neugriechisch) παρουσιάζουν ἕναν διάλογο μεταξὺ ἑνὸς Γερμανοῦ γνώστη ἀρχαίων ἑλληνικῶν καὶ ἑνὸς Νεοέλληνα, καὶ στόχος εἶναι νὰ συνειδητοποιήσουν οἱ μαθητὲς τὶς ὁμοιότητες ποὺ ὑπάρχουν μεταξύ της ἀρχαίας ἑλληνικῆς καὶ τῆς νέας ἑλληνικῆς γλώσσας. Ἀπὸ τοὺς μαθητὲς ζητεῖται νὰ βροῦν τί μαθαίνει ὁ Γερμανὸς συνομιλητὴς ἀπὸ τὸν Ἕλληνα, ἀντιπαραθέτοντας τὶς νεοελληνικὲς ἐκφράσεις μὲ αὐτὲς τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς. Γιὰ τὴν περαιτέρω κατανόηση τῆς χρήσης τῆς νεοελληνικῆς γλώσσας, οἱ μαθητὲς παροτρύνονται νὰ δημιουργήσουν ἕνα δικό τους διάλογο στὰ νέα ἑλληνικὰ βάσει τῶν γνώσεών τους ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα. Ἡ διαφάνεια τοῦ τελευταίου σχεδίου μαθήματος (Lied 3) ἔχει στόχο τὸ ξύπνημα τοῦ ἐνδιαφέροντος τῶν μαθητῶν γιὰ τὸν νεοελληνικὸ πολιτισμὸ μέσα ἀπὸ τὸ γνωστὸ δημοτικὸ τραγούδι «Μαρία μὲ τὰ κίτρινα». Ὁ καθηγητὴς θὰ μποροῦσε νὰ βρεῖ τὸ τραγούδι μελοποιημένο, ἢ ἀκόμη καὶ νὰ δείξει στὰ παιδιὰ πῶς χορεύεται στὸν ρυθμὸ τοῦ καλαματιανοῦ. Τὸ τραγούδι δύναται νὰ χρησιμεύσει καὶ ὡς ἄσκηση γιὰ τὴν μετατροπὴ προτάσεων ἀπὸ τὸν ἑνικὸ στὸν πληθυντικό, ὅπως ἡ ἄσκηση στὸ κάτω μέρος τῆς διαφάνειας.

Μὲ τὴν εὐνοϊκότερη προσφορὰ τοῦ μαθήματος τῶν ἑλληνικῶν στὰ ἀνθρωπιστικὰ γυμνάσια, αὐξήθηκε αἰσθητὰ ὁ ἀριθμὸς τῶν μαθητῶν ποὺ ἐπέλεξαν τὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα ὡς τρίτη ξένη γλῶσσα στὰ 200 περίπου Γυμνάσια τῆς Γερμανίας, ἂν καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν καθηγητῶν παραμένει μειωμένος (ἀπὸ 420 τὸ 1991-92 μόλις 202 τὸ 2006-07). Στὰ 30 περίπου γυμνάσια στὴν Βάδη-Βυρτεμβέργη ὅπου διδάσκονται τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικά, τὸ ποσοστὸ τῶν μαθητῶν ποὺ τὸ παρακολούθησαν ὡς μάθημα ἐπιλογῆς στὴν 9η τάξη ἦταν μόνο 0,9% τὸ 2003-04 (ἀπὸ 1,5% τὸ 1983-84), ἀλλὰ ἔκτοτε αὐξάνεται σταδιακὰ μὲ ἀφορμὴ τὴν ἐκπαιδευτικὴ μεταρρύθμιση (περίπου 15.000 μαθητὲς κατὰ τὸ σχολικὸ ἔτος 2006-07, δηλαδὴ 4,4%).

Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι, πέρα ἀπὸ τὰ πλαίσια αὐτῆς τῆς ἐκπαιδευτικῆς μεταρρύθμισης, τὸ Ὑπουργεῖο Παιδείας τῆς Βάδης-Βυρτεμβέργης ἀναλαμβάνει τακτικὰ καὶ ἄλλες νέες πρωτοβουλίες σχετικὰ μὲ τὸ μάθημα τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν. Σὲ αὐτὲς ἀνήκουν κυρίως ἡ διοργάνωση ἐπιμορφωτικῶν σεμιναρίων καὶ ἡ προώθηση τοῦ «Ἑλληνικοῦ φόρουμ» (κύκλοι συζητήσεων μὲ ἐκπαιδευτικούς της εἰδικότητας), καθὼς καὶ ἡ στενὴ συνεργασία μὲ τὸ Γενικὸ Προξενεῖο Στουτγάρδης καὶ τὸ Γραφεῖο ΣΔΕ Στουτγάρδης, μὲ τὰ ὁποῖα συνδιοργανώνονται τακτικὲς συναντήσεις Ἑλλήνων καὶ Γερμανῶν ἐκπαιδευτικῶν μὲ θέμα τὴν σχέση τῶν δύο γλωσσῶν καὶ μὲ τίτλο «Ἑλλάδα καὶ Γερμανία: Μαζὶ στὸν δρόμο πρὸς τὴν Εὐρώπη». Ἀξιοσημείωτη ἐπίσης εἶναι καὶ ἡ παραδοσιακὰ στενὴ συνεργασία τοῦ Ὑπουργείου Παιδείας μὲ τὸν Σύλλογο Βάδης-Βυρτεμβέργης γιὰ τὴν προώθηση τῆς ἀνθρωπιστικῆς παιδείας, καθὼς καὶ μὲ τὸ κρατικὸ ἵδρυμα «Ὁ ἀνθρωπισμὸς σήμερα», στόχος τοῦ ὁποίου εἶναι ἡ συντήρηση τῆς πολιτιστικῆς κληρονομιᾶς τῆς ἀρχαιότητας καὶ ἡ προώθηση τῆς ἀνθρωπιστικῆς παιδείας.

Σᾶς εὐχαριστῶ γιὰ τὴν προσοχή σας.

Ὁ Δρ Δημήτριος Κούρτης εἶναι Συντονιστὴς Δ/θμιας Ἐκπαίδευσης στὸ Γενικὸ Προξενεῖο τῆς Ἑλλάδος στὴν Στουτγάρδη Γερμανίας.