ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΚΟΣΜΟΣΩΤΕΙΡΑ

 τοῦ Νίκου Μωραϊτάκη*

Ἡ σημαντικὴ ἐκκλησία τῆς Μεσοβυζαντινῆς περιόδου τῆς Κοσμοσώτειρας στὶς Φέρες!

Ἡ Μονὴ τῆς Παναγίας Κοσμοσώτειρας εἶναι μιὰ ἀπὸ τὶς ιστορικότερες τῆς Ἑλλάδας καὶ τὸ σημεῖο ἀναφορᾶς τῶν Θρακῶν Χριστιανῶν ἀνὰ τὸν κόσμο.

Ἱδρυτὴς τῆς μονῆς καὶ κτήτωρ εἶναι ὁ Ἰσαάκιος Κομνηνός, ὁ ὁποῖος, μετὰ τὸν θάνατο τοῦ πατέρα τοῦ Αὐτοκράτορα Ἀλέξιου Α Κομνηνοῦ, στὴν διαμάχη ποὺ ξέσπασε μεταξὺ τῶν παιδιῶν του γιὰ τὸν θρόνο, πῆρε τὸ μέρος τοῦ ἀδελφοῦ του Ἰωάννη ἐναντίον τῆς ἀδελφῆς τους Ἄννας τῆς Κομνηνῆς. Ὅταν ἐπικράτησε ὁ Ἰωάννης, τοῦ ἀπένειμε τὸν τίτλο τοῦ Σεβαστοκράτορα. Στὴν συνέχεια, ὅμως, ὁ Ἰσαάκιος στράφηκε ἀνεπιτυχῶς ἐναντίον τοῦ Ἰωάννη καί, τέλος, τὸ 1151 μ.Χ. διέθεσε τὴν περιουσία του γιὰ τὴν οἰκοδόμηση τοῦ μνημειώδους ναοῦ.

Πρόκειται γιὰ ἐξαίρετο δεῖγμα βυζαντινῆς ναοδομίας μὲ ὀχυρωματικὸ περίβολο καὶ ἀμυντικοὺς πύργους. Ἀνήκει στὸν τύπο τοῦ σταυροειδοῦς ἐγγεγραμμένου δικιόνιου ναοῦ μὲ πεντάτρουλη στέγαση. Ἔχει σωζόμενες ἐξωτερικὲς διαστάσεις: μῆκος 23,00 μ. καὶ πλάτος 17,00 μ. καὶ ὕψος 17,00 μ., ἐνῶ μεταγενέστερες εἶναι οἱ τέσσερις ἀντηρίδες ἐξωτερικά. Στὸ ἐσωτερικὸ τοῦ ναοῦ δεσπόζει ὁ μεγάλος, διάτρητος ἀπὸ παράθυρα, τροῦλος, ὁ ὁποῖος δορυφορεῖται ἀπὸ τέσσερις μικρότερους περιμετρικά. Οἱ ὠθήσεις τοῦ κεντρικοῦ τρούλου μεταφέροντα μέσω τεσσάρων σφαιρικῶν τριγώνων στοὺς ἐξωτερικοὺς τοίχους, κυρίως, ὅμως σὲ τέσσερα σημεῖα μέσα στὸν ναό. Πρόκειται γιὰ δύο κτιστοὺς πεσσοὺς στὰ ἀνατολικά, οἱ ὁποῖοι χωνεύονται μέσα στοὺς τοίχους καὶ χωρίζουν τὸ Ἱερὸ Βῆμα ἀπὸ τοὺς ἑκατέρωθεν αὐτοῦ χώρους τῆς Πρόθεσης καὶ τοῦ Διακονικοῦ καὶ γιὰ δύο ζεύγη ἀρράβδωτων μονολιθικῶν μαρμάρινων κιόνων στὰ δυτικά. Ἔτσι παρέχεται ἡ ἐντύπωση ὅτι τὸ ἐσωτερικὸ τοῦ ναοῦ λειτουργεῖ ὡς ἐπίγεια ἀπομίμηση τοῦ οὐράνιου κόσμου.

Ὁ εἰκονογραφικὸς διάκοσμος ἀποτελεῖ δεῖγμα τῆς ὑψηλῆς τέχνης τοῦ 12^ου αἰ. τῆς Σχολῆς τῆς Κωνσταντινούπολης. Στὸν βόρειο καὶ στὸν νότιο τοῖχο, ἀνάμεσα στὰ τοξωτὰ παράθυρα, σώζονται σὲ μεγάλες διαστάσεις στρατιωτικοὶ ἅγιοι σὲ προτομή, ποὺ θεωρεῖται ὅτι ἀπεικονίζουν τὰ μέλη τῆς οἰκογενείας τῶν Κομνηνῶν. Ἡ ἐξωτερικὴ τοιχοδομία συμπληρώνεται ἀπὸ τὸ ἐπιβλητικὸ ἐπιστέγασμα τοῦ ναοῦ μὲ φύλλα μολύβδου κατὰ τὸ πρότυπο τῆς βυζαντινῆς ἐκκλησιαστικῆς ἀρχιτεκτονικῆς.

*Ὁ Νῖκος Μωραϊτάκης εἶναι Ἀρχαιολόγος.