Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ. ΑΔΙΑΣΕΙΣΤΑ ΑΡΧΑΙΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΑ ΤΕΚΜΗΡΙΑ

τοῦ Βασίλειου Κωνσταντινόπουλου*

Ἐπειδὴ τὸ θέμα τῆς ἐθνικότητας τῶν Μακεδόνων ταλανίζει ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τοῦ 20^ου αἰώνα μέχρι σήμερα τὴν πολιτικὴ ζωὴ τῶν Βαλκανικῶν χωρῶν ποὺ μὲ τὴν κατάλληλη προπαγάνδα ἐπιχειροῦν νὰ στρεβλώσουν τὰ ἱστορικὰ γεγονότα, θεωροῦμε χρήσιμο καὶ κρίσιμο νὰ παραθέσουμε ἀμάχητα ἀρχαιολογικά, ἱστορικὰ καὶ φιλολογικὰ τεκμήρια, γιὰ νὰ προσεγγίσουμε ἐπιστημονικὰ καὶ ὄχι πολιτικὰ τὸ ζήτημα αὐτό.

Γιὰ εὐνόητους λόγους παραλείπονται τὰ μυθολογικὰ τεκμήρια, γιὰ νὰ προβληθοῦν μόνο τὰ ἀπολύτως ἐπιστημονικὰ ἐπιχειρήματα.

· Ἱστορικὰ-Ἀρχαιολογικὰ

Γιὰ τὴν ἐθνικότητα τοῦ λαοῦ ποὺ κατοικοῦσε στὴν Μακεδονία, ὅπως καὶ στὴν Θράκη, ὅταν ὁ Δαρεῖος ὁ Μέγας ἐπεξέτεινε τὶς κατακτήσεις του στὴν εὐρωπαϊκὴ ἤπειρο μέχρι τὸν Δούναβη τὸ 513 π.Χ., ἔχουμε ἕνα ἀμάχητο τεκμήριο, δηλαδὴ μία περσικὴ πηγὴ ποὺ εἶναι μία τρίγλωσση ἐπιγραφὴ στὸν τάφο τοῦ Δαρείου (ποὺ πέθανε τὸ 486 π.Χ.) στὴν περιοχὴ Naqsh-e Rostam, 5 χιλιόμετρα βορείως τῆς Περσέπολης, ὅπου βρίσκονται οἱ τάφοι τῶν Ἀχαιμενιδῶν βασιλέων. Στὴν ἐπιγραφὴ αὐτή, ποὺ εἶναι γραμμένη στὰ ἀρχαῖα περσικά, στὰ ἐλαμιτικά καὶ στὰ βαβυλωνιακὰ καταγράφονται ἐν εἴδει descriptio orbis οἱ ὑποτελεῖς λαοὶ τῆς περσικῆς αὐτοκρατορίας. Στὴν Μικρὰ Ἀσία καταγράφονται, ἀνάμεσα στοὺς ὑποτελεῖς λαοὺς καὶ οἱ Yauna, γιὰ τοὺς ὁποίους δὲν ὑπάρχει καμία ἀμφιβολία ἱστορικὰ ὅτι ταυτίζονται μὲ τοὺς Ἕλληνες, δηλαδὴ τοὺς Ἴωνες, οἱ ὁποῖοι κατοικοῦσαν στὴν συγκεκριμένη περιοχὴ ἀπὸ τὸν Α΄ (1050 π.Χ.) καὶ κυρίως τὸν Β΄ (800 π.Χ.) Ἑλληνικὸ Ἀποικισμό. Ἀπὸ αὐτούς, δηλαδὴ τοὺς Ἴωνες, ἄλλωστε, μᾶς ὀνομάζουν οἱ ἀνατολικοὶ λαοὶ ἀκόμα καὶ σήμερα Γιουνὰν καὶ Γιουνανιστάν. Στὴν στήλη ποὺ ἀναφέρεται στὴν εὐρωπαϊκὴ ἤπειρο καταγράφονται Θράκες καὶ οἱ Yauna Takabara, ποὺ μεταφράζεται κατὰ λέξη Ἴωνες μὲ ἀσπιδόμορφο κάλυμμα κεφαλῆς. Οἱ Πέρσες, δηλαδή, συνάντησαν πάλι Ἴωνες, τουτέστιν Ἕλληνες στὴν Μακεδονία, μόνο ποὺ αὐτοὶ διέφεραν ὡς πρὸς τὴν ἐμφάνιση, γιατὶ φοροῦσαν ἕνα κάλυμμα στὸ κεφάλι τους. Οἱ Πέρσες μὲ ἄλλα λόγια ἀναγνώρισαν τὰ βασικὰ χαρακτηριστικά, δηλαδὴ γλῶσσα καὶ θρησκεία, ποὺ γνώριζαν ἤδη ἀπὸ τοὺς Ἴωνες τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Κατὰ τὴν γνωστή τους ἄλλωστε συνήθεια διέκριναν τὰ φύλα μιᾶς ἐθνικότητας ἀπὸ τὰ ἰδιαίτερα χαρακτηριστικά τους ἢ ἀπὸ τὶς τοποθεσίες ὅπου κατοικοῦσαν. Οἱ Σάκες π.χ. ἀναφέρονται μὲ 5-6 διαφορετικὲς ὀνομασίες ἀνάλογα μὲ τὰ ἰδιαίτερα φυλετικὰ ἢ γεωγραφικὰ χαρακτηριστικά τους, ὑπάγονταν ὅμως ὅλοι σὲ ἕνα ἔθνος, στοὺς Σάκες. Τὸ ἴδιο συνέβη καὶ μὲ τοὺς Ἴωνες. Σωστὰ οἱ ἐρευνητὲς ἔχουν ὁμόφωνα ὅλοι δεχτεῖ ὅτι οἱ Yauna Takabara εἶναι οἱ Μακεδόνες, ἀφοῦ αὐτοὶ ἦσαν οἱ μόνοι Ἴωνες (=Ἕλληνες) ποὺ κατοικοῦσαν στὴν περιοχὴ αὐτή, δηλαδὴ στὴν Μακεδονία (βλ. Cambridge Ancient History τομ. IV, σελ. 247).

Ὅτι πρόκειται γιὰ τοὺς Μακεδόνες, ἀποδεικνύεται ἀπὸ τὸν τάφο τοῦ διαδόχου τοῦ Δαρείου, Ξέρξη (πέθανε τὸ 465 π.Χ.), ποὺ ὑπάρχει στὸ ταφικὸ αὐτὸ συγκρότημα, ποὺ ἀναφέρονται μόνο οἱ Ἴωνες, ἀλλὰ ὄχι οἱ Yauna Takabara, οἱ ὁποῖοι στὸ μεταξὺ εἶχαν ἀπελευθερωθεῖ ἀπὸ τὸν περσικὸ ζυγό.

· Φιλολογικὰ-Γλωσσολογικὰ

Οἱ διάφοροι ἀμφισβητίες τῆς ἑλληνικότητας τῆς μακεδονικῆς διαλέκτου προέβαλλαν ὡς ἐπιχείρημα τὸ γεγονὸς ὅτι δὲν ὑπάρχει ἕνα κείμενο ἢ ἔστω ἕνα μικρὸ ἀπόσπασμα τῆς μακεδονικῆς διαλέκτου, γιὰ νὰ μπορεῖ νὰ πιστοποιηθεῖ ἡ δομὴ καὶ τὸ λεξιλόγιό της, ἐνῶ ὑπάρχουν 150 διάσπαρτες σὲ λεξικὰ (Ἡσυχίου, Ἀμερία, ἐτυμολογικῶν ἔργων) ἀπὸ τὰ ὁποῖα ὁδηγοῦνται ὡς πρὸς τὴν φωνολογία σὲ λανθασμένα συμπεράσματα. Ὑπάρχει ὅμως ἕνα ἀμάχητο φιλολογικὰ τεκμήριο, μία πρόταση τῆς μακεδονικῆς διαλέκτου τοῦ κωμικοῦ συγγραφέα Στράττιδος σὲ ἕνα ἀπόσπασμα ἀπὸ μία χαμένη κωμωδία μὲ τὸν τίτλο Μακεδόνες (τέλη 5^ου-ἀρχὲς 4^ου αἰώνα). Τὸ ἀπόσπασμα, στὸ ὁποῖο συνομιλοῦν ἕνας Ἀθηναῖος καὶ ἕνας Μακεδόνας πολίτης ἔχει ὡς ἑξῆς: (Στράττις (Kassel - Austin fr. 29=Ἀθήν., Δειπν. VII. 323 b) γοῦν ἐν «Μακεδόσιν» ἐρομένου τινὸς Ἀττικοῦ ὡς ἀγνοοῦντος τὸ ὄνομα καὶ λέγοντος·):

Ἀθ.: ἡ σφύραινα 'δ ἐστὶ τίς;
Μακ.: κέστραν μὲν ἣν ὕμμες ὡττικοὶ κικλήσκετε.

Ἡ πρόταση αὐτὴ τοῦ Μακεδόνα ἀποδεικνύει περίτρανα ὅτι ἡ διάλεκτος τῶν Μακεδόνων ἦταν ἑλληνικὴ καὶ στὴν σύνταξη (καλῶ τινὰ+κατηγορούμενο) καὶ στὸ λεξιλόγιο, τὸ ὁποῖο εἶναι τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσας μὲ καταφανεῖς ἐπικὲς προσμίξεις (ὕμμες αἰολικό, κικλήσκεται ἰωνικό). Ὁ Φερεκύδης ὁ Λέσβιος ποὺ ἔζησε στὴν αὐλὴ τῆς Μακεδονίας τὴν ἴδια περίοδο μᾶς πληροφορεῖ ὅτι ἡ μακεδονικὴ διάλεκτος εἶναι αἰολικὴ διάλεκτος, ἄποψη ποὺ ὑποστηρίζεται ἀπὸ νεώτερους γλωσσολόγους, ὅπως ὁ Hoffmann.

Ἑπομένως τὸ ἐπιχείρημα ὅτι δὲν ὑπῆρχε μέχρι τώρα ἕνα ἀπόσπασμα μακεδονικῆς διαλέκτου καταρρέει, λόγω τῆς ὕπαρξης τοῦ συγκεκριμένου αὐτοῦ χωρίου, τὸ ὁποῖο πέραν πάσης ἀμφιβολίας τεκμηριώνει τὸν ἑλληνικὸ χαρακτήρα τῆς μακεδονικῆς διαλέκτου.

Συμπερασματικὰ καὶ ὁ πληθυσμὸς καὶ ἡ γλῶσσα εἶχαν ἀμιγῆ ἑλληνικὸ χαρακτήρα. Οἱ Μακεδόνες δηλαδὴ ἀνῆκαν στὸ ἑλληνικὸ ἔθνος, ποὺ χαρακτηριζόταν ἀπὸ τὰ τρία χαρακτηριστικὰ ποὺ ἀναφέρει ὁ Ἡρόδοτος (ὅμαιμον, ὁμόγλωσσον, ὁμόθρησκον) καὶ δὲν ἀποτελοῦσαν ἐθνότητα, παρὰ μόνο φύλο ἑλληνικό, ὅπως ἀποτελοῦσαν ἑλληνικὰ φύλα οἱ Ἴωνες, οἱ Ἀχαιοί, οἱ Ἀιολεῖς καὶ οἱ Δωριεῖς.

· Γεωγραφικὴ διάκριση τῆς Μακεδονίας σὲ Ἄνω καὶ Κάτω

Τέτοιου εἴδους διάκριση δὲν ὑπάρχει στὰ ἀρχαῖα κείμενα ὡς γεωγραφικὸς καὶ ἐθνικὸς προσδιορισμὸς τῶν Μακεδόνων. Ὁ Θουκυδίδης (ΙΙ 99) μιλᾶ γιὰ τὸ μακεδονικὸ φύλο τῶν Λυγκηστῶν ποὺ κατοικεῖ στὴν Βόρεια Μακεδονία, ἀλλὰ σπεύδει νὰ διευκρινίσει ὅτι ἡ ὅλη γεωγραφικὴ περιοχὴ ὀνομάζεται Μακεδονία (τὸ ξύμπαν δὲ καλεῖται Μακεδονία).

Πρέπει ἐδῶ νὰ σημειώσουμε ὅτι ὁ γεωγραφικὸς χῶρος τῆς Μακεδονίας πῆρε τὸ ὄνομά του ἀπὸ τοὺς Μακεδόνες, ὅπως ἡ Ἀχαΐα ἀπὸ τοὺς Ἀχαιούς, ἡ Ἰωνία ἀπὸ τοὺς Ἴωνες κ.τ.λ. Εἶναι πραγματικὰ περίεργο νὰ ἀπαιτοῦν τὸ ἀντίστροφο οἱ κάτοικοι τῶν Σκοπίων, νὰ ὀνομάζονται δηλαδὴ Μακεδόνες ἀπὸ τὸν γεωγραφικὸ χῶρο, ὁ ὁποῖος διατηροῦσε βεβαίως τὸ ὄνομα αὐτὸ καὶ κατὰ τὴν ρωμαϊκὴ περίοδο, δηλαδὴ ὀνομαζόταν provincia Macedoniae, ἀκριβῶς λόγω τῆς κατοίκησής του ἀπὸ Ἕλληνες. Εἶναι ἄλλωστε γνωστὸ ὅτι κατὰ τὴν ὀθωμανικὴ περίοδο ὀνομαζόταν ἐν μέρει καὶ Vardarska. Ὅσον ἀφορᾶ τώρα τὴν χρήση τῶν ὅρων Ἄνω Μακεδονία ἢ Βόρεια Μακεδονία, αὐτοὶ χρησιμοποιοῦνται ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ λαοῦ, ὅπως δείχνει καὶ ἡ σύγχρονη ἱστορία (Βόρειος, Νότιος Κορέα). Ἡ χρήση ἐπίσης τοῦ ἐπιθέτου Νέος σὲ ὀνόματα πόλεων ἢ κρατῶν προϋποθέτει ὁπωσδήποτε μετοίκιση ἑνὸς λαοῦ καὶ χρήση τὸ παλιοῦ ὀνόματός του (Νέα Ἔφεσσος, Νέα Φώκαια, Νέα Ὑόρκη κ.τ.λ.).

· Ἡ ἔλευση τῶν Σλάβων στὴν Βαλκανικὴ

Κατὰ τὸν ἐγκυρότερο ἱστορικὸ τοῦ Βυζαντινοῦ Κράτους, Georg Ostrogorsky (Geschichte des byzantinischen Staates), οἱ Σλάβοι διείσδυσαν στὰ Βαλκάνια τὸν 6ο μ.Χ αἰῶνα καὶ μετὰ καὶ ἑπομένως καμία παρουσία δὲν εἶχαν τὴν κλασσικὴ περίοδο στὴν ἐπίμαχη περιοχὴ τῆς Μακεδονίας, ὅπως ἄλλωστε πιστοποιεῖται καὶ ἀπὸ τὴν περσικὴ ἐπιγραφὴ τοῦ 5ου αἰώνα π.Χ.

· Ἡ ἐθνικότητα τῶν κατοίκων τῆς ΠΓΔΜ

Ὡς πρὸς τὴν ἐθνικότητα τοῦ κράτους αὐτοῦ ἀρκοῦν ὅσα ὑποστήριξε ὁ ἀρχηγέτης του, Κίρο Γκλιγκόρωφ: «Ἐμεῖς εἴμαστε Σλάβοι. Δὲν ἔχουμε καμία σχέση οὔτε μὲ τὸν Ἀλέξανδρο οὔτε μὲ τοὺς Μακεδόνες.» Τὸ νὰ ὑποστηρίζεται ὅμως ἀπὸ κάποιους ὅτι ἔχουν δικαίωμα νὰ αὐτοπροσδιορίζονται ἐθνικὰ εἶναι βέβαια σωστό, ἀρκεῖ αὐτὸς ὁ ἐθνικὸς προσδιορισμὸς νὰ μὴν ἐλαύνεται σκοπίμως ἀπὸ ἀλυτρωτικὲς σκέψεις καὶ νὰ μὴν ἔχει ἐπιθετικὰ χαρακτηριστικά. Στὴν προκείμενη περίπτωση εἶναι ἀλήθεια ὅτι προωθήθηκε ἡ πλαστογραφία τῆς Ἱστορίας σὲ βάρος μας καὶ αὐτὸ ὀφείλεται στὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ἑλληνικὴ ἐξωτερικὴ πολιτικὴ δὲν ἀντιμετώπισε ἔγκαιρα καὶ μὲ τὴν δέουσα σοβαρότητα τὸ πρόβλημα, ὅταν ὁ Τίτο μεταπολεμικὰ προσπαθοῦσε νὰ δώσει ταυτότητα σὲ ἕνα ὁμόσπονδο κρατίδιο ποὺ ἐστερεῖτο ἐσωτερικῆς συνοχῆς καὶ ὁμοιογένειας.
· Τὸ γλωσσικὸ ἰδίωμα τοῦ κράτους
Ὅλες οἱ γλωσσολογικὲς ἔρευνες ἔχουν καταδείξει ἀναμφίβολα ὅτι πρόκειται γιὰ ἕνα σλαβικὸ ἰδίωμα μὲ πολλὲς βουλγαρικὲς προσμείξεις. Μάλιστα πρὸς τὴν πλευρὰ τῆς Βουλγαρίας αὐτὲς εἶναι περισσότερες, ἐνῶ εἶναι λιγότερες πρὸς τὴν πλευρὰ τῆς Σερβίας.
Αὐτὰ ἀπὸ ἐπιστημονικῆς πλευρᾶς. Γιατὶ ἀπὸ πολιτικῆς πλευρᾶς τὸ θέμα ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ὀπτικὴ γωνία ποὺ τὸ βλέπει κανεὶς ἢ τὴν ἰδεολογία καὶ τὰ συμφέροντα ποὺ ὑπηρετεῖ. Πάντως, ἂν ἐπικρατήσει μὲ ὁποιοδήποτε τρόπο τὸ ὄνομα Μακεδονία στὸν προσδιορισμὸ τῆς κρατικῆς αὐτῆς ὀντότητας θὰ σημάνει πολιτικὰ καὶ ἱστορικὰ τὴν πλήρη ἐπικράτηση τῆς προπαγάνδας ἐπὶ τῆς ἱστορικῆς πραγματικότητας.

Βιβλιογραφία (σὲ αὐστηρὴ ἐπιλογὴ)
Cambridge Ancient History τόμ. IV, Cambridge 1988.
R. Rollinger, “Yauna Takabara und Maginnata Tragende, Ionier. Zum Problem der Griechischen Thronträger-Figuren in Naqsh-e Rostam und Persepolis”, Oriens et Occidens 12, 2006, 365-400.
N. G. L. Hammond, A History of Macedonia, ἑλλ. μετ. Θεσσαλονίκη 2018.
G. Ostrogorsky, Geschichte des byzantinischen Staates, ἐλλ. μετ'. Ἀθήνα 1978.
Ν. Ἀνδριώτης. Τὸ ὁμόσπονδο κράτος τῶν Σκοπίων καὶ ἡ γλῶσσα του, Θεσσαλονίκη 1960.

* Ὁ Βασίλειος Κωνσταντινόπουλος εἶναι Καθηγητὴς Πανεπιστημίου.

Ὁ τάφος τῶν Ἀχαιμενιδῶν καὶ ἡ τρίγλωσση ἐπιγραφὴ